Column 'Groeten uit Berbroek' - Columns 210 t.e.m. 219

219. De kus (dinsdag 19 juli 2005)

Hij 63. Zij 59. Beiden goed gekleed en zo te zien opgeleid in een tijd dat bij elke 'eetgang' naast een nieuw bord ook een nieuwe servet gegeven werd. Beiden met stijl. Hij leest De Tijd en gooit zijn ogen minuten later in Le Monde Diplomatique. Zij kijkt mee over zijn schouders wanneer hij commentaar geeft in de kantlijn van een bericht. Het is zeer warm op het terras van het Novotel in Brugge-Zuid, maar het kwieke paartje blijft kranig in de hitte van de dag. Geen knoopje gaat open, geen borsthaar, geen decolleté krijgt het zonlicht te zien. Ze zoeken, op instigatie van haar, enkel verkoeling door hun terraszetels te verplaatsen naar een eeuwenoude zomereik waarvan het loof bijna de aarde raakt, nabij het uitnodigende hotelzwembad. Plots kussen zij elkaar!

Héél voorzichtig. Vooraleer de lippen elkaar raken, is een eeuwigheid van waardering voorbijgegleden. Respect voor elkaar zoals de indiaan de aarde tussen zijn vingers streelt om de zandkorrels daarna aan de wind toe te vertrouwen, zo proeven zij van elkaars lippen. Een oenoloog haalt nooit meer uit zijn wijn dan die twee uit deze kus. De kus duurt maar even, maar is zo intens dat rondom de aanraking een vuurwerk van aura's ontstaat die feestelijk en spetterend kan genoemd worden. In één vloeiende beweging sluiten de ogen gelijktijdig wanneer de natte lippen 'touch' doen. De laatste wimper verdringt de felle zon wanneer de samensmelting compleet is. Op het moment suprême trillen de twee verliefden - bijna niet waar te nemen - als een espenblad, maar ogenschijnlijk zijn ze zo stil als een ster aan de hemel, zo stil als een hersencel die communiceert, zo stil als een houten been. De dialoog met de lippen vertelt echter zoveel en verraadt nog meer dan honderd boeken, die van Schopenhauer inbegrepen.

Hij 63. Zij 59. Schat ik. Wat kunnen 'zij' kussen. Ik dacht dat dát op 50 gedaan was, maar forget it! Op 50 is het niet per se zo dat de aristoteliaanse wijsheid bezit neemt van elke redelijke mens op een manier dat bij mannen de prostaat krimpt en bij dames de baarmoederhals toegroeit. Niks van! Het levende bewijs zit hier voor mij, op donderdag 13 juli om 15.03 uur op klaarlichte dag. Weinig mensen zingen de lof van de kus, maar willen snel aan de borsten, de erostempel of de levende werkelijkheid frunniken om in de liefdesbui bevrediging te vinden. Het is verkeerd, zeg ik je. Liefde met de directe daad tot gevolg is voor snotbellen tot zesentwintig jaar. Vanaf dan moet de geest het liefdesspel overnemen, de fantasie en het gluurdersritueel. Alleen leeghoofden hollen de onderbroekenlol nog achterna als ze veertig zijn, of vijftig.

Echte liefdesgenieters, wijze levenslustigen, die ook boeken lezen om gelukkiger én gezonder te worden en niet enkel om 'geleerder' te zijn, kiezen voor de sensualiteit die zich voor negenennegentig procent in het hoofd afspeelt, ab ovo. Misschien kan er helemaal op het einde van de kus een 'poepje' af, maar dan puur om de mannelijke drift te kanaliseren in de troost van de eros of voor vrouwen het dal van de eros te vullen zoals een bergstroompje dat al druppelend doet in een gletsjermeer. Je moet er niets anders achter zoeken. De liefde van de wijzen ziet er héél anders uit dan bij de dolce vita-verliefden. Bij de wijze minnaars is de extase van de eros altijd de weergave van een boek met toujours een inleiding, tientallen hoofdstukken mét inhoud en soms een slot dat even goed een open vraag kan zijn. De kus neemt in het boek een centrale plaats in. Het is de leidraad van elk verhaal. De kus kan overal en altijd toeslaan met de mythische kracht van het wonder. Het wonder dat niet bestaat, maar door elke mens tijdens zijn dolen op aarde wel duizend-en-één keer wordt ervaren: van het leven dat uit de moederschoot glijdt tot het vormen van ijskristallen op het zolderraam.

De kus die zo strelend kan zijn als de woorden in een gedicht. De kus die zo verkwikkend werkt als een windje in de woestijn, zo motiverend als een schouderklopje bij een werknemer, zo bevredigend als een staande ovatie na een optreden, zo zalig als een watermassage, zo zacht als een perzikhuidje. De kus die zo betoverend is als het sprookje van Alladin en de wonderlamp, zo mooi als Sneeuwwitje, zo slim als Klein Duimpje, zo edel als Robin Hood, zo logisch als rook bij vuur en zo levend als de zon voor de aarde. De kus die zo 'verbindend' is als de elementen waterstof en zuurstof in de verbinding 'water'... die kus, die legendarische kus begluur ik nu al een uur. Die kus heb ik gezien. Hij is nu voorbij, maar ik beleef en herbeleef hem ad infinitum in mijn subjectieve tijd waardoor die kus blijft verder leven en bovendien een extra dimensie krijgt: die van de intersubjectiviteit! De kus treedt hiermee buiten zijn tweedimensionale eigenschap tussen twee geliefden. De kus streelt zo ook de aura's van de anderen, de kijkers, de toeschouwers. De symboolwaarde van de kus krijgt daardoor een buitengewone status opgespeld. De kus is niet voor niets een universeel gegeven bij de mens. Wellicht bestaat er zelfs een ongeschreven taxonomie van de kus zoals er ook taxonomieën van kennis en gedragingen bestaan. De taxonomie van de kus? Vier stappen! Ik denk hardop aan de 'wetende' kus, de 'begrijpende' kus, de 'toepasselijke' kus en excelsior: de 'integrerende' kus of de kus die ik zag bij het oudere koppel. Voor heel wat prutsers onder ons is er dus werk aan de winkel om tot die hoogste graad van kussen te komen. Er is echter maar één advies: al doende leert men. Dus: kussen, maar!


218. Driewerf hoera (dinsdag 12 juli)

Aforismen

(70) Je zult zeggen: "Waarom moet je zoveel boeken kopen, een eigen bibliotheek creëren. Je kan al die boeken toch niet lezen." Dat is zo, ik kan al die boeken van naaldje tot draadje niet lezen. Dat hoeft ook niet. Als ik maar weet wat ik in elk boek kan vinden. Dan hebben ze allemaal hun duurzame nut: van a tot z. Van het eerste tot het laatste hoofdstuk, van Thales tot Chomsky.

(71) En toen kwam pa binnen. De kranten en de boeken werden aan de kant geschoven en de literatuur maakte plaats voor een zinvol samenzijn. Pa en ik hebben het lange tijd gehad over de zin en onzin van - naar onze normen - 'werken' tijdens je leven. "Maar luieriken worden ook oud," besloten we na ons onderonsje.

(72) Eerst Pythagoras en zijn geloof in muziek. Dan schrijver Marcel Grauls met een verre Hongaarse kennis die muziek heeft geïntroduceerd in het leven van de mensen. En hier in de Gulden Put in Hasselt zit een zeveraar die al tien jaar zonder relatie zit, maar aan de toog tegen een afgrijselijke del een verhaal ophangt over de heiligheid van de badkamer.

(73) Waar is Jos? Aan het 'pers-communiceren'? Nu, op dit zonnige moment? Alsof het leven wacht als iemand werkt? Of is het leven simpelweg de 'tijd'? Tijd is zo duurzaam en toch: voor de aarde en het hele kosmische rijk van Zarathustra is het zo onbeduidend als een asteroïde voor een zonnestelsel. Wellicht hechten alleen mensen zoveel betekenis aan de tijd. Je wordt er bijvoorbeeld oud van! Geen dier, plant of rotsblok is er echter mee bezig. Alleen wij, wij onnozelaars! Nadat ik voor de derde keer de film 'De pianist' van Roman Polanski zag - gebaseerd op ware feiten uit WO II - én na het lezen van het beklijvende fictieverhaal 'De stad der blinden' van José Saramago geef ik geen sikkepit meer aan het (tijdelijke) natuurverschijnsel 'mens'. Ook al hebben wij in de mens te geloven en ook al geloof ik dàt, ik geef alleen nog om sommige mensen die me dierbaar zijn en de rest stel ik voortaan gelijk met dieren of zeg maar elementen van het dierenrijk. De ene een varken, de andere een veelvraat, de edelherten niet vergeten en de vieze gekko's en zeker niet de modderkruipers over het hoofd zien en natuurlijk ook niet de één miljard bidsprinkhanen en oh ja: de neusapen die in de file staan te sterven en inderdaad en nog het meest: de ontelbare kameleons. Tja, 'Wie man wird, was man ist' (Nietzsche). Zeg maar gerust, het gaat hier om al de dieren van het ongeschreven deel II van Godfried Bomans 'Erik' (of het klein insectenboek). Tot ze het tegendeel bewijzen en ik mijn eigen vooropgestelde attituden kan toetsen aan die van hen, blijf ik bij mijn 'beestenverhaal'. Dus: liggen onze waarden en normen dicht bij elkaar, dan zijn het voor mij mensen; anders taxeer ik ze bij de dieren die zoveel respect verdienen als ze waard zijn: respect voor een geit omdat als ze ziek is zichzelf instinctief kan helpen door uit een miljoen planten het essenkruid te halen; respect voor eens schildpad omdat die hic et nunc op zoek gaat naar wilde marjolein als hij door een adder is gebeten, respect voor een ooievaar omdat die zichzelf een lavement van zeewater kan geven enzoverder enzovoort. Ik sluit hier - een beetje epicuristisch - radicaal aan bij de stelling van Michel de Montaigne (1533-1592) inzake zijn gedacht over het bescheiden fenomeen 'mens'! Maar zowel de film van Polanski als het boek van Saramago tonen aan dat geen enkele mens in staat is een menselijk ontaarde situatie aan te pakken. Alleen gelatenheid en berusting zijn dan aan de orde. Ook hartelijk geanalyseerd in de synopsis 'De barbaarsheid met een menselijk gezicht' van Bernard-Henri Lévy. Elke hulp in zogeheten mensonterende of mensonwaardige toestanden zijn inhoudsloos en doelloos. Wanneer het zogeheten beest in de mens is losgebroken, kan geen menselijke kracht meer helpen. Dan is het enkel hopen op de natuur die innerlijk of uiterlijk het verschil maakt, maar dan eerder door 'toeval' (serendipiteit) of 'concentratie' dan wel door rede en verstand. In crisissituaties zoals bijvoorbeeld de situatie tijdens WO II met de joden in Warschau was het meer hopen dat de Duitse katten met de joodse muizen tussen hun klauwen (lees de legendarische stripboeken over de Holocaust: 'Maus I en II' van Art Spiegelman) ofwel genoeg gegeten hadden of enkel wilden spelen - wat evengoed de dood tot gevolg kon hebben - ofwel dat de kat hoogst toevallig werd afgeleid door de natuur. Alleen door deze twee bekrompen toestanden kon de muis ontsnappen aan de dood. De pianist is daar een uitzonderlijk voorbeeld van. Vivat! Vivat! Semper vivat!

(74) De grote zomervakantie 2005 is nog jong en de vaststelling is nu definitief: mijn pens is té dik! De walg van mezelf neemt minuut na minuut toe. Met het snelste dieet is deze massa niet op één, twee, drie verdwenen, laat staan gesmolten tot een redelijk niveau van een veertiger. Ik moet nú beginnen met een streng eetreglement en dan geduldig zijn, maandenlang! Discipline en doorzettingsvermogen zijn aan de orde. Het is dát of ziek worden van mezelf: pathologisch! Freud in mijn buik. Het gevaar - niet van Jos Vandeloo - loert dus om de hoek van alle ledematen en het heet simpelweg: welvaartsvet.

(75) Zaterdag 9 juli 2005. Ik ben weer murw geslagen! De afgelopen dagen bracht ik uren door in De Slegte aan de Rechtestraat 36A in Eindhoven. Ik kocht er na enig wikken en wegen twaalf boeken. Even verderop kon ik evenmin aan de lokroep van Nietzsche weerstaan in de boekentempel Van Piere aan de immense Heuvel Galerie. Daar kocht ik uit de Nietzsche-bibliotheek van de dappere De Arbeiderspers voor de tweede keer 'De vrolijke wetenschap' (Die fröhliche Wissenschaft, 1882) en 'Voorbij goed en kwaad' (Jenseits von Gut und Böse, 1886), beide edities opnieuw herzien en geannoteerd én voorzien van een nawoord, telkens door Hans Driessen. Vooral met 'Voorbij goed en kwaad' ben ik tevreden want deze toelichting op 'Also sprach Zarathustra' (1882-1885) schreef Friedrich Nietzsche op het toppunt van zijn denkvermogen. Maar zoals gezegd zit ik momenteel in een dalletje na drie dagen van intens lezen en schrijven in de kantlijnen van mijn boeken. Al die filosofische werken van onder meer Bernard-Henri Lévy, Noam Chomsky, Cornelis Verhoeven, Alain de Botton en veel, héél veel Nietzsche doet me wankelen als een zomereik bij een aardbeving van 'acht' op de schaal van Richter. Maar vallen doe ik niet! Ik strengel mijn wortels vaster dan ooit aan Moeder Aarde en geniet van de tinteling die het 'schudden' teweeg brengt. Ik sidder bij de vele aforismen van Nietzsche die ik volmondig en bijna met vreugdekreten bevestig. Ik denk bijna onophoudelijk "Dat is zo" en "Zo is het" en nog meer "Inderdaad, hij heeft groot gelijk". Gerrit Komrij heeft eveneens een overschot van gelijk wanneer hij over Nietzsche schrijft: "Zijn invloed is onmetelijk geweest. Iedereen na 1900 heeft op zijn tijd, op jongere of latere leeftijd, rekenschap moeten afleggen van zijn verhouding tot Nietzsche." Goh, wie Nietzsche leest, zal spoedig of op korte termijn komen tot een 'herwaardering van alle waarden', zoals de gelijknamige titel van een boek over Nietzsche van Friedrich Würzbach (Umwertung aller Werte: aus dem Nachlass zusammengestellt, 1940). Maar heel soms heb ik de woorden van Nietzsche zelf al eens neergeschreven in mijn Laarmanse columns en dat is dan mijn grootste geluk. "Vanwaar die dip dan?," zal je nu vragen. Nu ik weer een woordenvloed van Nietzsche over me heen heb gekregen, overvalt mij het ontologisch onbehagen dat ik over heel wat zaken niet meer kan/moet schrijven omdat Nietzsche het al gezegd heeft. Ik kan enkel nog verder-schrijven vanuit zijn historiciteit! En dat maakt me mistroostig! Kan ik zo nog oorspronkelijk zijn? Kan ik nog licht zien in het morgenrood? Welke universele ambitie mag ik nog koesteren? "Stop dan met schrijven," denk je misschien hardop. Maar schrijven, mijn beste, is zoals ademen en eten geworden. Ik kan niet zonder. Wanneer ik niet schrijf of niet lees, ben ik ziek. Dus, ik zocht troost bij filosoof Leopold Flam en wel in zijn fabuleuze boek 'De Betekenis' (VUBPress, 1975). In een pareltje van een hoofdstuk 'Historiciteit' zag ik plots licht dat het meervoudige aan lumen bevatte dan de lichtbundels van de zon. Ik graaide met mijn ogen het filosofische nieuws bijeen en ontdekte in gelijkaardige omstandigheden als Archimedes (cf. het soortelijk gewicht) in zijn bad dat juist de geschiedenis de toekomst van de mensheid uitmaakt. Leopold Flam: "Een filosoof is een enkeling die zich in de geschiedenis bevindt en als zodanig weet hij zich een kosmopoliet." Dat toont meteen ook het universalisme aan van de filosoof, maar om even bij die baanbrekende geschiedenis te blijven: die bevat een onwaarschijnlijke potentialiteit. Ik citeer filosoof Flam opnieuw: "Elk weten is gericht op transformatie, op verandering en oriëntatie van de zelfproductie van de menselijke werkelijkheid in haar geheel. Hiermee produceert het weten de rechtvaardiging van zichzelf en van de samenleving, die zichzelf voortbrengt en ontwikkelt als groeiende 'potentialiteit' van opdrachten." Niet 'eureka' riep ik uit - en wellicht Archimedes ook niet - bij het lezen van deze opmerkelijke paragraaf, maar 'Hoera, driewerf hoera' want deze filosofische analyse bestendigt het bescheiden project 'Leopold Flam' dat ik koester. Maar evengoed verwijst deze filosofische aspiratie naar de doos van Pandora - niet om de deugden en zonden des mensheid nog eens los te laten - die plots een kosmische glazen pot blijkt waarin uitdagende potentialiteiten groeien en bloeien zoals embryo's in reageerbuisjes. Deze stellingname is meteen ook een waarschuwing! Stel dat de mensen zich louter blijven bezighouden met de platvloersheid van het leven (zie nagenoeg alle televisieprogramma's waarin mensen hun ziel én lichaam pornografisch vrijgeven - van het huidige smeuïge Fata Morgana tot pakweg alle televisieprogramma's van de jandoedels-broeders Kris en Koen Wauters) - dan glijden we af naar een maatschappij waarin alle potentiële opdrachten verdwijnen of zelfs niet bemerkt worden en dan wordt de 'historiciteit' problematisch, zoniet uitgewist! In de context dat de historiciteit de potentiële opdracht van een bepaalde cultuur is, is ze ook meteen de basis van het levensnoodzakelijke en belangwekkende werk van denkers en wetenschappers tout court. Geen 'Discours de la Méthode' van Descartes zonder een bepaalde potentialiteit en a posteriori geen Einstein zonder Descartes. Geen sportschoenen met luchtkussens zonder de landing op de maan! Geen microgolfoven van Percy Spencer zonder de radarindustrie in Groot-Brittannië (lees 'De uitvinders van het dagelijks leven' van Marcel Grauls - Van Halewyck, 2000). Al die voorbeelden uit het dagelijks leven vertellen ook meteen het belang van al die belangrijke denkers - hetzij filosofen, hetzij wetenschappers - die telkens in hun tijdvak een brede synopsis van de algemene en objectief-culturele situatie voor de toekomst opbouwden. Voor een schrijver zoals ik, Leopold Laarmans, biedt de historiciteit een oneindigheid van potentialiteiten om te blijven schrijven. Met het oog op de toekomst is het ook mijn enige garantie om te kunnen schrijven!

Aforismen: zie ook columns 173 (69-62), 157 (61-54) en Forum+-uitgaven (60-0).


217. Geheimenissen (dinsdag 5 juli)

Elk geheim leidt zijn eigen leven. Het geheim van de smid. Het geheim dat meegenomen wordt in het graf. Een publiek geheim. Een 'natuurlijk' geheim zoals het geheim van Loch Ness, de ringen van Saturnus en noem maar op. Je kent beslist mensen die geen geheimen hebben voor iemand. Al-hoe-wel! En er zijn er die geen geheimen van iets maken, maar er zijn ook mensen die een geheim dragen als ballast voor het leven. Nog zwaarder dan hun hoofd. Het wordt interessant wanneer zo'n geheim uitlekt en meerdere mensen er kennis van nemen, want zo'n geheim zorgt voor een opstoot in het leven. Elk geheim kietelt de pancreas en de geest, of het nu van kosmische dan wel van menselijke aard is. Hoe klein het geheim ook is, van 'een geheime tatoeage op je kont' over 'het geheim van tijdens je jeugd gestolen te hebben' tot 'het geheim van de getrouwde man die naar de hoeren gaat'... elk geheim(pje) zorgt voor een ander gedrag, zowel bij de betrokkene als bij diegene die het geheim kent. Indien je iemands geheim kent, kan je nooit meer spontaan zijn tegenover betrokkene, altijd speelt er een zekere vooringenomenheid mee. "Zal ik mijn zoon aan die leraar toevertrouwen? Als kind heeft die opvoeder een heidebrand veroorzaakt!" Of, "Zullen we met die mensen een relatie aangaan? Beiden gaan regelmatig naar een parenclub!" Of "Doe ik met die man zaken? Zijn vader is failliet gegaan, maar woont nu als een koning in Belize!" Of "Ik kan met hem toch niet praten over kinderen, want hij heeft nog een zoon bij een andere vrouw!"...Nochtans vormen al deze menselijke geheimenissen de extra's in een samenleving, net zoals de hartelijke saus op een gerecht.

Zo ken ik een man met een groot geheim: hij heeft een kleine piemel. Ik ben zijn geheim tegen het lijf gelopen in 1976 toen ik de meest geschikte leeftijd had voor zeer ernstige inspanningen. Tijdens zo'n stoeipartij met een gemeenschappelijke vriendin - die stoeien in bed net zo belangrijk vond als een chocomousse eten na een lekkere maaltijd - vertelde ze me in de taal der verliefden van zijn geheim. Ik bespaar je de details, maar zijn penis was een catastrofe. Een werkelijk drama op het vrouwelijk toneel. Nochtans was die man een knapperd van jewelste en in eerste instantie maakte je, met hem in de buurt, geen enkele kans bij de vrouwen. Bovendien had die kerel een waanzinnig grote 'bek' na enkele pinten bier. Ik weet het: blaffende honden bijten niet en nadat ik zijn geheim kende, hoopte ik voor hem dat het zou zijn zoals mijn grootmoeder altijd voorspelde: "Op elk potje past een dekseltje." Ik kom die man nog vaak tegen in mijn leven en telkens begin ik dan te lachen. Hij weet niet dat ik zijn geheim ken! Heel vriendelijk vraagt hij dan hoe het met me is. We maken dan een korte babbel terwijl zijn geheim permanent als een spookschip door mijn hoofd zeilt. Telkens weer is het een beneveld gesprek want ik kan zijn geheim nooit laten sublimeren tot een wolk die dan wegdrijft.

Heel wat mensen zijn geneigd om zich te hullen in geheimdoenerij. Dat maakt ze schijnbaar interessant en dat zorgt voor aandacht. Na een tijdje worden ze vaak doorprikt en krijgen ze een bordje om de hals waarop 'onnozelaar' staat. Zo ken ik een zebedeus die bijna maandelijks met een 'diep geheim' komt aandragen, maar nog voor hij zijn verhaal voltooid heeft, wordt zijn geheim al via radio of televisie meegedeeld of erger: komt zijn geroddel als een boemerang weer in zijn gezicht terecht. Dát soort geheimen is altijd beter dan de geheimen van smeerlappen. Geheimen zoals 'frauduleuze netwerken' of 'kinderprostitutie' of 'vrouwenmishandeling'. Deze geheimen zijn beter toegedekt dan witloofplanten. Enkel gedegen onderzoeksjournalistiek kan zulk een geheimen blootleggen en niet zonder gevaar voor de journalist. Steeds kan je stellen dat voor zo goed als alle geheimen Eros en Thanatos ermee gemoeid zijn. In een menselijk leven is er geen ontkomen aan.

Maar iedereen weet het. Het is nooit meer zoals voorheen als je een geheim of een geheimpje van iemand kent. Vanaf dan zal je de persoon in kwestie altijd met een knipoog gaan bekijken en beleven. Ook al wil je dat niet. Je geest is zo rationeel ingesteld door de kosmos dat je niet anders kan. Steeds is er de overwinning van de beklemmende nuchterheid door de intimiteit met zichzelf. Intimiteit heeft heel wat verwantschap met het geheim en soms is de intimiteit het geheim zondermeer. Het geheim brengt net zoals intimiteit afstand én nabijheid én ten opzichte van de betrokkene én ten opzichte van zichzelf. Het geheim is ook altijd nabijheid en afstand samen. Net zoals bij elk lichaam in rust de actiekracht gelijk is aan de reactiekracht. Met het geheim borrelt er nieuw leven in ons op. Het zorgt voor een zekere verwondering, vervreemding en zorgt altijd voor een stevige worsteling in het hoofd tussen 'goed' en kwaad'. Stel: je kent een geheim van iemand! Indien je respect hebt voor betrokkene, dan maak je er geen kabaal rond en blijft het geheim een geestelijk hebbeding dat diep in je leeft. Als het een smeerlap is, dan ben je geneigd om het geheim verder te vertellen. Het geheim uit te dragen als het ware aan het eerste het beste kopiemachine, met gelijk wie tussen pot en pint, tegen de melkboer op de hoek van de straat. In dat laatste geval evolueert het geheim naar nieuws of geroddel en is het eigenlijke 'geluk' van het geheim voorbij of anders gezegd: er is geen geheim meer. Een derde mogelijkheid is dat het geheim telkens nog meer geheim gemaakt wordt waardoor het kan blijven groeien en zelfs kan uitgroeien tot een eeuwige mythe.


216. Zuur op glas (dinsdag 28 juni 2005)

Afleiding! Totale afleiding was het doel van mijn vlucht naar mijn werkkamer, maandagavond. Gewoontegetrouw had ik de nieuwste boekenwinst van de jongste weken rijkelijk op mijn bureau uitgestald zodat ik nu en dan eens kon vingeren in al die kamers van woorden. Soms keek ik naar een rustende boekenrug, maar deze keer greep ik telkens naar dezelfde twee boeken: 'De Muur' van Jos Vandeloo en 'De Muur' van Jean-Paul Sartre. Ik kon maar niet genoeg krijgen van de treffende vergelijking qua cover en uiteraard inzake dezelfde titel voor twee zó verschillende werken. Intussen ging mijn Artline 0.2 op en neer in mijn werkschrift en dat geschrijf werd even vaak afgewisseld met getokkel op mijn klavier. Alsof ik met twee toegewijde geliefden vertoefde in mijn contemporaine kamer-sfeer. Geliefden die maar niet genoeg konden krijgen van mijn woorden-tsoenami. Pure liefde! Ik propte de computer zo vol dat het ventilatortje boven zijn toeren raakte en het werkschrift kreeg zo'n geweldige beurt dat bij het sluiten ervan enkele teksten eruit dropen. Ja, ik stak mijn woordendragers, mijn externe geheugens, mijn heilige databanken, mijn geestelijke minnaressen, mijn geschiedenis én toekomst zo vol als een ei waarvan de schaal onder permanente druk staat. Meer zelfs: waarvan de schaal de cohesiekrachten niet meer de baas is en er zodoende microscopische scheurtjes evolueren naar een onomkeerbare big bang. Kortom: ik bevond me in hogere sferen die de Duitse filosoof Peter Sloterdijk over het hoofd gezien heeft in zijn gelijknamige boekenreeks. En het was fijn, zo fijn als klaarkomen op een witte catamaran die met bolle zeilen en redelijke snelheid op deinende golven op weg is naar Ithaka. Ik moet je geen tekening maken dat ik de brommende vlieg die plots mijn virtuele pad kruiste, wilde vermorzelen.

Maar eerst vroeg ik me af, in een bui van algemene gelukzaligheid, of het zoemende geluid van een vlieg door haar mond of door haar anus komt? Nog voor ik een antwoord formuleerde, hing het verschrikkelijkste beest der beesten 'spijs' tegen de venster. Van enig onderzoek was nu geen sprake meer. Terwijl de niet meer zoemende vlieg stilaan een verticale beweging op mijn vensterglas begon te maken, kreeg de subjectieve tijd vat op mij. Ik reflecteerde het afgelopen weekend, met maar liefst zestien (16!) verkeersdoden, op het raam van mijn werkkamer. Het waren deze keer vooral jongeren die even gedreven als ik achter het stuur gekropen waren en met het eeuwige leven voor ogen enkele obstakels over het hoofd hadden gezien. Net zoals mijn vlieg gleden ze even later uit de handen van Eros in die van Thanatos met bloedsporen van verleden tijd en de herinnering van beperkte tijd. De toekomst was op. Hier had de mensenvanger toegeslagen. Met één mep had hij krachtige levens geveld alsof al die mensen vliegen waren die onbewust voor het gevaar zich tegen de venster schaarden en gluurden naar het leven aan de buitenkant. Ik veegde de vlieg met één beweging in een papieren zakdoek en reinigde de doorzichtige muur met een beetje speeksel. Zuur op glas!

Was het Aristoteles niet, de wijze Aristoteles van het in Macedonië gelegen Stagira, die het syllogisme formuleerde: "Alle mensen zijn sterfelijk. Ik ben een mens. Ik ben sterfelijk." Zijn wij dat vergeten, net zoals wij mensen vergeten zijn wat tijd betekent? Leven wij niet voortdurend in een roes dat we eeuwig zullen leven, dat we de tijd kunnen beheersen? Terwijl we in beide gevallen aan de andere kant van de waarheid staan. Om een en ander te omzeilen beginnen sommigen onder ons een dubbel leven te leiden zodat ze schijnbaar twee keer leven in schijnbaar dezelfde tijd. Een actueel voorbeeld dringt zich op en omdat het warm is, neem ik graag een pervers voorbeeld of dat van de gerenommeerde economieredacteur Philippe Servaty (42) van Le Soir. Zijn verhaal is zaterdag 25 juni in het lang en het breed in De Morgen uitgesmeerd. Het nieuws: in zijn krant Le Soir schrijft Servaty gedegen berichten over het bankwezen en schuldkwijtschelding voor de derde wereld terwijl zijn tweede 'ik' de meest gore foto's en racistische commentaren plaatste op het internet (nickname: Belguel) over zijn opmerkelijke prestaties - gemiddeld veertig meisjes per verblijf - als sekstoerist in het Marokkaanse Agadir. Dubbel leven? Gemaskerde journalist? Perverse mens?

"Elke samenleving houdt er ideeën op na over hoe men zich dient te gedragen en waarin men dient te geloven teneinde argwaan en impopulariteit te vermijden," schrijft filosoof Alain de Botton in zijn werk 'De troost van de filosofie'. Zijn ultieme voorbeeld van onwrikbaar leven is Socrates, die nooit gezwicht is voor impopulariteit en verkettering door de staat. Socrates dronk de beker dollekervel waarmee 'zowel onderwerping aan de wetten van Athene als trouw aan zijn roeping gesymboliseerd wordt'. Maar wie kan of wil nog zo rechtlijnig leven als de filosoof uit Athene? Wie vervalt niet dagelijks in een slaafse volgzaamheid en wie probeert dáár niet aan te ontsnappen door stiekem een dubbel leven te leiden? Wie tracht op die manier al eens niet de sociale conventies te omzeilen, te negeren, zoals hij ook al eens met gemak een verkeersovertreding begaat? Volgens De Botton kunnen we onze slaafse volgzaamheid overwinnen door ten rade te gaan bij een filosoof!

Opnieuw twijfel? Want welke filosoof neemt onze twijfelzucht weg? Diegene die schatplichtig is (ge)bleven aan een filosofische zienswijze die besloten ligt in de Griekse etymologie van het woord 'philo' of 'liefde' en 'sophia' of 'wijsheid'? Er zijn beslist een schare filosofen die zich zo onderscheiden (hebben) net zoals er mensen zich blijven onderscheiden van de kuddemens. Zo schreef Baruch de Spinoza (1632-1677) al eens een 'Ethica' voor het leven en John Locke (1632-1704) een 'Leidraad voor het verstand'. Of misschien kan een mens zijn voordeel doen met de 'Essays' van Michel de Montaigne (1533-1592): 1.258 bladzijden levenswijsheid vervat in persoonlijk gekleurde verhandelingen over 'standvastigheid', 'kracht van de verbeelding', 'vrijheid van geweten', 'wetten op de weelde', 'ijdelheid', 'berouw' enzoverder. Of je kan ten rade gaan bij de 'denkers van nu'(*) ? Mij niet gelaten! Voor elk ethisch dilemma is er een filosoof. Wie zoekt, die vindt.

[* Het boek 'Denkers van nu' (Veen Magazines, Diemen 2005) onder redactie van Hans Achterhuis, Jan Sperna Weiland, Sytske Teppema en Jacques De Visscher bevat 32 invloedrijke denkers die op dit moment in de belangstelling staan. Het betreft niet alleen filosofen, maar ook experts uit andere wetenschapsgebieden. Alle besproken denkers hebben een invloedrijke theorie ontwikkeld die ervoor zorgt dat hun namen met enige regelmaat opduiken in de media. In het 477 blz. tellende boek komt hun levensloop aan de orde, waarna hun intellectuele werk uitgebreid wordt behandeld.]


215. Cerebrum (dinsdag 21 juni)

Aan de waterkant, onder een zomereik: de ziel te lijf

- Sinds ik weet hoe mijn hersenen eruit zien, voel ik me wat geruster. Vooral bij deze hitte.

- Ben je bang dat ze anders overkoken? Dat de kwabben uit elkaar beginnen drijven? Dat de hersenschors loskomt?

- Ach neen, maar ik heb in een boek van Piet Vroon gelezen hoe je gemakkelijk een voorstelling kan maken van de grote hersenen.

- Vertel eens!

- Wel, je maakt twee vuisten en zet de kootjes van de vingers tegen elkaar. Dan leg je de duimen eveneens tegen elkaar aan en krom je de duimtoppen over de eerste knokel van de wijsvingers.

- Zo?

- Ja, dat is goed. Bekijk het geheel nu van alle kanten en je hebt een ruw beeld van de grote hersenen. Aan de bovenzijde ligt over de volle lengte een spleet; Deze markeert twee helften of hemisferen.

- Kijk eens aan. Dat ziet er mooi uit. Wat een brein.

- Wacht. Hou je brein nog even voor je. Op de plaats waar de middelvinger uit de hand ontspringt, ligt een gebied dat te maken heeft met lichamelijke gewaarwordingen zoals huid- en spiergevoel en met fijne bewegingen. Het gedeelte bij de muis van de pink herbergt het gezichtsvermogen. Het centra voor gehoor en spraak bevinden zich ter hoogte van de middel- en ringvinger op de rug van de hand. Als je linkshandig bent, zal je linkervuist waarschijnlijk iets groter zijn.

- Dat heb ik inderdaad ooit eens gelezen. Dat de hemisfeer aan de linkerkant zowel bij rechts- als bij linkshandigen meestal wat sterker is ontwikkeld dan rechts. Kijk wat ik nu doe: ik verzuip mijn hersenen in het water, hahaha.

- Wacht nog heel even om te gaan zwemmen. Kantel de handen nu een stukje naar buiten, maar zorg ervoor dat de pinken tegen elkaar aan blijven liggen. De binnenzijde van de vingers en de muis van de duim komen nu ongeveer met het limbische systeem overeen. En dat, beste vriend, speelt een belangrijke rol bij emoties en gevoelens. Signalen vanuit de reukzin komen vooral in dit gebied terecht. Bij de pols ligt de hersenstam, die onder meer lichaamsfuncties als de ademhaling en de hartslag regelt. De voorzijde van de vingers ten slotte geeft de frontaalkwabben van de hersenen weer en deze zijn dan weer belangrijk voor het denken en het maken van plannen... wat zit je zo in godsnaam te lachen?

- Kijk naar jouw hersenen. Ze gaan ruimschoots in de mijne. En jij bent al zo slim, hahaha.

- Denk maar niet dat je een voordeel hebt met je grote handen. Het gewicht van de hersenen en/of het aantal cellen hangt statistisch niet nauw samen met globale kenmerken als intelligentie of de persoonlijkheidsstructuur. Het idee overigens dat intelligente mensen een grote schedel en zware hersenen hebben, is een fabeltje. Een gemiddelde mens heeft 1.440 gram hersenen. Onze vriend Immanuel Kant had weliswaar 1.600 gram hersenen, maar de slimme Haussman slechts 1.226 gram. Ik schat dat jouw hersenen zoals die van Gauss op 1.492 gram, hahaha.

- Tja, onze hersenen. Ze krijgen de jongste tijd heel wat aandacht. National Geographic gaf in zijn nummer van maart 2005 een heel eigenzinnige kijk op het brein. Echt in de context van 'de geest is wat het brein doet'. Ik onthoud er vooral van dat de oude Egyptenaren de hersenen niet interessant vonden en de schedel van een overleden farao door de neus leeg lepelde.

- Dat klopt. In hun ogen was het hart de zetel van het bewustzijn, een mening trouwens die werd gedeeld door Aristoteles en later door heel wat middeleeuwse denkers. Zelfs de 17de eeuwse filosoof Henry Moore schamperde dat de hersenen 'even weinig denkvermogen hebben als een blok niervet of een schaal wrongel'.

- Hahaha, maar is Thomas Willis niet de vader van de neurologie?

- Hij wordt zo genoemd, ja. Hij bracht alleszins als eerste naar voren dat de hersenen niet alleen de zetel van de geest waren, maar dat verschillende delen van de hersenen ook verschillende cognitieve functies hadden. Willis was dan ook een tijdgenoot van de Franse filosoof René Descartes die de stelling opperde dat onze bewuste gedachten losstaan van het materiële brein. Dit dualistische denkbeeld over lichaam en geest speelt nog altijd een grote rol in de populaire perceptie van de ziel als een magisch en bovenzinnelijk verschijnsel.

- Pfff, mijn hersenen zijn momenteel aan het verweken. Het is té warm om mijn hersenen te gebruiken. Voor mij zijn hersenen zoiets als een melkweg. Een hoop donkere massa met miljoenen sterren die fonkelen naar elkaar. En het licht is de zuurstof van de melkweg. Als het licht dooft, is het gedaan;

- Maar dat is het. Je maakt een treffende gelijkenis. De hersenen omvatten gemiddeld een procent of twee van het lichaamsgewicht, maar gebruiken zo'n twintig procent van de beschikbare zuurstof. Bij een volwassene tellen de cellen ongeveer honderd miljard cellen of... evenveel als het aantal sterren in de Melkweg. Het deed de befaamde onderzoeker Charles Sherrington op een congres in 1986 zeggen: "Het menselijk brein is een betoverend weefgetouw waar miljoenen flitsende schietspoelen een in elkaar overvloeiend patroon weven, een patroon dat wel altijd van belang is, maar nooit duurzaam. Het lijkt erop alsof de melkweg aan een soort kosmische dans is gaan deelnemen." Mooi hé?

- Ja, zeer mooi, maar jij lijkt wel volkomen in de ban van de hersenen. Jij moet dringend naar Zwitserland. Daar gaan wetenschappers samen met de Amerikaanse computerspecialisten van IBM een 3D-computersimulatie ontwerpen van het menselijk brein. Het project heet 'Blue brain'.

- En van wie weet je dat?

- Van De Tijd. Het bericht heeft me maandag 20 juni bereikt zoals een vallende ster. Maar beste vriend, gingen we niet zwemmen om even later fris en monter aan de waterkant te praten over de nieuwe Damon-uitgave 'De kern van het zijnde. Een inleiding tot de Metafysica van Aristoteles?'

- Jazeker, en ging jij me ook niet als bij wijze van verrassing verblijden met het befaamde essay over 'Judas' van de hand van Jan van den Weghe.

- Jij, Judas!

- Hahaha, tragische held, het is tragische held, mijn vriend.


214. Verheerlijken (dinsdag 14 juni)

• Het is toch om te huilen dat precies Vlaams minister van Cultuur, Jeugd, Sport en Brussel Bert Anciaux (Spirit) zijn geloof in paars verliest. Dat kopte alleszins De Morgen afgelopen weekend met achter het schrijversstuur Yves Desmet. Volgens het bericht zou de CD&V hem meer dan de VLD charmeren. Dat is toch om te janken. Deze jongen die ooit van een gewisse politieke dood gered is door sp.a is de decadentie ver voorbij. Hij is overrijp voor een of ander Afrikaans land waarin politiek bedrijven gelijk staat met cassavemeel verpatsen. Sinds hij zijn hoenderhok bij de Volksunie (VU) gesloten en verlaten heeft om op grote politieke reis te gaan, is hij een parasiet zonder weerga geworden. Zijn commentaar op 'paars' is meteen ook de analyse over zichzelf. Ik citeer hem: "Paars is gestopt met zichzelf te zien als een alternatief. Paars begon zichzelf te verheerlijken, is zichzelf te veel als doel en te weinig als middel beginnen te zien." Met deze hypocriete woorden klopt hij als een schooier aan bij de CD&V. Het opportunistische plan van Anciaux met Spirit (met o.a. ex-VU-leden Jos Bex, Geert Lambert, Herman Lauwers, Jan Roegiers), is doorzichtig: hij wil straks mee in een coalitie met de CD&V, zich zodoende verenigen met N-VA (met o.a. ex-VU-leden Geert Bourgeois, Frieda Brepoels, Bart De Wever, Jan Loons, Jan Peumans, Kris Van Dijck) en als de huilebalk er bovendien ook nog in zou slagen enkele uitgeweken kopstukken van de VLD (o.a. ex-VU'er Jaak Gabriëls) doen over te lopen naar de CD&V (met o.a. ex-VU'er Johan Sauwens), dan heeft hij de ontbonden Volksunie van toen weer herenigd. De CD&V doet dan nog enkel dienst als drager van een politieke parasiet zoals elke Afrikaanse buffel drager is van een aantal bloedzuigers. En het volk? Dat is niet achterlijk. Dat glijdt nog verder weg van de politiek dan lava van een vulkaan.
  
  
• Ach, België! Dat is toch maar een dorp vergeleken met China. Dat is pas een land. Zo groot, zo veel mensen. Zo veel 'ambras'. Gelukkig is de handelsruzie over de toevloed van Chinees textiel in de Europese Unie bijgelegd. Het was wellicht een voorsmaakje op wat straks beslist nog volgen zal of de ontelbare handelsruzies over de toevloed van auto's, plastiekproducten, rijst, fietsen, potloden en gommen, dvd-spelers, breedbeeldtelevisies, pijnstillers, koffiebonen, muziekdragers, papier en karton, schoenen, luiers, zalf, anti-vetzeep, komkommers en tenslotte... Chinese hoeren.
  
  
• Wat een zorgen! Gelukkig komen de Gentse feesten er weer aan. Er is 765.000 vierkante meter feestzone voorzien. Er worden op tien dagen tijd ruim 1,5 miljoen bezoekers verwacht waarvan 9,7 procent uit Nederland. Elke gemiddelde bezoeker geeft 30 euro per dag uit. Kan je optellen? De totale omzet wordt geschat op 49,5 miljoen euro. Zo'n 1.570 personeelsleden van de lokale politie presteren samen 12.092 werkuren en 20 camera's houden de feestvierders 24 uur per dag in het oog. Vorig jaar zamelde afvalmaatschappij Ivago 563 ton afval in. Oef! Gentse feesten: voor elk wat wils! Tja, geef het volk brood en spelen en klaar is Kees in dit landje 'weltevree'. Maar eigenlijk; sinds de Romeinen is er niet veel veranderd. Alleen de arena is verschoven van een locatie naar een hele stad. Over het volk is al alles verteld, maar wie zal keizer zijn van 16 tot en met 25 juli tijdens deze 162ste Gentse feesten? Wie de gladiatoren?
  
  
• Misschien toch even stilstaan bij Niger, het op een na armste land van de wereld. Ruim 3,6 miljoen mensen of een vierde van de bevolking leeft er in acute hongersnood. Ik vraag me af of de Chinezen hier niet wat extra producten kunnen naartoe brengen. Misschien kunnen een aantal Nigerezen ook overgevlogen worden naar de Gentse feesten. Dan kunnen ze tien dagen lang bij-eten en bij-drinken. Onze regering vliegt wel gratis beesten op en af naar Afrika en dus moet een vliegtuig 'mensen' ook wel kunnen. Het voedselprobleem in Niger zou echter te maken hebben met een sprinkhanenplaag, maar vooral de prijsspeculatie over het voedsel liggen ten grondslag van de catastrofe. Volgens Isabelle Defournie van Artsen zonder Grenzen liggen de markten vol gierst, maar hebben de mensen in Niger geen geld. Dus ook geen eten. Het kapitalisme heeft alles overwoekerd! Straks sterven daardoor minstens 150.000 kinderen die minder dan vijf jaar oud zijn. Welke Vlaming klaagt?
  
  
• Niks klagen, niet zagen. De dappere Vlaming wordt in dure advertenties in zowat alle kranten geadviseerd om naar www.tijdvoorechteschoonheid.be te surfen. Op deze website biedt het zeepzoete Dove een gamma Dove Verstevigende Verzorging aan om Belgische vrouwen-echte vrouwen, hun mooie rondingen te verstevigen. Bovendien vermindert de Dove Intensief Verstevigende Gel-Crème Lift-Effect de zichtbaarheid van cellulitis. Jazeker, het appelsienenhuidje is hét hedendaags probleem bij uitstek. Ik ben zelf stille getuige van dit verbasterd vet-fenomeen geweest. Ik heb vastgesteld, toen ik een tijdje geleden in de jury van een zekere Miss-verkiezing zetelde, dat alle maar dan ook werkelijk alle 23 vrouwen - modellen van 18 tot 23 jaar - die in badpak paradeerden, cellulitis hadden. De billetjes waren stuk voor stuk gebrandmerkt met de stempel van de 21ste eeuw. Een diëtiste en collega-keurlid merkte op dat 'fastfood' de hoofdschuldige is. "Niemand kan eraan ontsnappen omdat onze eetcultuur zo in elkaar zit," voegde ze er professioneel aan toe. Vreten maar, zuipen maar, dacht ik toen! Wij, Vlamingen, Belgen, West-Europeanen leven nu eenmaal in de hemel op aarde en het is maar genoeg als het op is. Ik vraag me af of Bert Anciaux daarvan wakker ligt? Of ligt hij nog tot aan de verkiezingen te woelen in zijn donsbed met de gewetensvraag dat 'paars zichzelf begint te verheerlijken, dan wel hij zichzelf'?